home > wereldoriëntatie > Nederland > provincies > Drenthe
home > wereldoriëntatie > natuur > landschappen

 

Sallandse Heuvelrug (foto: Frode Nagel).

Heidevelden en zandverstuivingen

Het hunebed van Tynaarlo.

Het hunebed van Tynaarlo
(Willem Roelofs, 1863/1864)

 

In de tijd van de hunebedbouwers was Drenthe grotendeels bedekt met loofbos. Maar toen Vincent van Gogh er schilderde, bestond het grotendeels uit heide. Heidevelden, en ook zandverstuivingen, zijn er dus niet altijd geweest. Ze zijn ontstaan door toedoen van de mens. Zandverstuivingen zijn zelfs het gevolg van een kleine, door de mens veroorzaakte milieuramp!


Bos wordt hei
In de ijzertijd nam de bevolking sterk toe. Er was veel behoefte aan landbouwgrond. Daarom werd er veel land ontbost voor de aanleg van akkers. Maar al snel raakte de bodem van de akkers uitgeput en moest er wéér een stuk bos worden gekapt of platgebrand, voor nieuwe akkers. Op de uitgeputte, verlaten akkers werd vee geweid. Dat vee vrat ook de jonge boompjes op, zodat er geen bos meer kon gaan groeien. Heideplanten gingen de vegetatie domineren (overheersen): op de voedselarme, droge zandgronden de struikheide, op vochtige plaatsen de dopheide. Onze heidevelden waren geboren!

zandverstuiving bij Vierhouten (foto: Frode Nagel)

zandverstuiving bij Vierhouten
Foto: Frode Nagel

Blatende mestmachientjes
In de late middeleeuwen deed op de zandgronden de plaggenlandbouw zijn intrede. Daarbij werd er steeds een stuk heideveld als het ware gescalpeerd: tegelijk met de heidestruiken werd een laagje bodem afgestoken. Deze heideplaggen dienden als strooisel in de schaapskooien. Overdag was de schaapherder met zijn kudde op de hei, maar ’s nachts stonden de schapen in de schaapskooi. De schapen piesten en poepten op de plaggen. Om de zoveel tijd werd de schaapskooi uitgemest. De plaggenmest werd uitgestrooid over de akkers, zodat de rogge, de haver, het vlas en de andere gewassen beter gingen groeien. Doordat dit zo eeuwen doorging, liggen de essen (de akkers, die rond de dorpen liggen) nu hoger dan de wegen. Dat de heideschapen wol gaven was mooi meegenomen, maar veel belangrijker was dat ze mest produceerden. Heideschapen waren levende mestmachientjes!


Hei + zand wordt bos
Als er te veel heideplaggen waren gestoken of als er te veel schapen waren, dan kon de wind vat krijgen op de kale, afgeplagde bodem. Het zand begon dan te stuiven. Zo ontstonden de zandverstuivingen, compleet met zandduinen. De boeren waren daar natuurlijk niet blij mee, want ook hun akkers stoven onder. Vooral in de vorige eeuw zijn daarom veel zandverstuivingen beplant met dennenbomen. Het kaphout uit deze bossen werd gebruikt als mijnhout*. Gelukkig zijn er in Drenthe en Noord-Brabant, en op de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug nog zandverstuivingen overgebleven.


Arme mensen bouwden soms een plaggenhut op de hei. Ze spitten een stukje hei om en probeerden de arme grond een beetje vruchtbaarder te maken door er huishoudelijk afval en beer (menselijke poep en pies) op te gooien. Ze verbouwden aardappelen en groente en hielden wat kippen. Als de ‘heikneuters’ goed boerden, dan hadden ze na enkele jaren genoeg geld om de pacht te betalen. Bleef het goed gaan, dan konden ze op den duur hun plaggenhut vervangen door een stenen boerderijtje.

Omstreeks 1900 is de plaggenlandbouw verdwenen. Men had namelijk uitgevonden dat je mest ook in de fabriek kon maken: kunstmest. Steeds meer heide werd ontgonnen en met behulp van kunstmest omgevormd tot vruchtbare landbouwgrond. Ook werd veel heide beplant met bos. Tegenwoordig worden er hier en daar weer stukken boerenland en bos omgetoverd in heide. De zandverstuivingen zijn beschermde natuurgebieden geworden. Wat we een eeuw geleden nog waardeloze, zogenaamde ‘woeste gronden’ vonden, vinden we nu waardevol!



* Mijnhout is hout waarmee de mijngangen (de onderaardse gangen van de Limburgse steenkoolmijnen) werden gestut.


(Met dank aan Teylers Museum voor het beschikbaar stellen van de afbeelding van de aquarel Het hunebed van Tynaarlo.)

 

SchoolTV: De hei: mooie paarse bloemetjes (filmpje van 2:54 min.)



Surfspin: het Dwingelderveld in Drenthe is het grootste natte heidegebied van West-Europa.
Surfspin: hier vind je info over de Sallandse Heuvelrug, een natuurgebied in Overijssel.
Surfspin: wat is een schapendrift?
Surfspin: naar het keuzemenu Natuur.
Surfspin: naar het keuzemenu Drenthe.
Naar het HOME van de Surfspin.


Geplaatst op 1 september 2008, gewijzigd op 22 mei 2013.

© Surfspin 2008-2013