home > geschiedenis > tijd van regenten en vorsten home > geschiedenis > Canon van Nederland > Beemster (Nederland en het water) home > wereldoriëntatie > Nederland > provincies > Noord-Holland
kerndoelen po: 52
De Beemster
een meer is omgetoverd tot boerenland
De Tachtigjarige Oorlog duurde van 1568 tot 1648. Nu moet je niet denken dat het al die tijd kommer en kwel was. Intussen werd er goed verdiend aan de handel. En ook werden er grote landaanwinningsprojecten uitgevoerd, zoals de droogmaking van de Beemster. Dat was een groot meer in het midden van Noord-Holland.
De ‘waterwolf’ vreet het land op!
In de middeleeuwen werden de uitgestrekte Hollandse veenmoerassen ontgonnen en omgevormd tot boerenland. Maar het bleek dat het ontwaterde, uitgedroogde veen simpelweg verteerde. Daardoor kwam het land steeds lager te liggen. In de tijd dat er nog nauwelijks sterke dijken waren, was dat natuurlijk levensgevaarlijk. De zee sloeg grote gebieden weg. Bovendien groeiden verschillende veenriviertjes door oeverafslag uit tot grote meren. Er ging dus veel boerenland verloren.
Rijkaards investeren hun geld
In de zestiende eeuw waren er in Noord-Holland al wat meertjes drooggelegd. In 1607 namen zes rijke Amsterdammers het initiatief om nu ook een groot meer droog te malen: de Beemster. Dat lag iets ten noorden van Amsterdam. Het was ontstaan uit het veenriviertje de Bamestra. De geldschieters hoopten hun investeringen met winst terug te verdienen. Vruchtbaar boerenland was namelijk veel geld waard, want door de groei van de Amsterdamse bevolking was er steeds meer voedsel nodig.
43 windmolens malen de Beemster droog
Rond de Beemster werden een ringdijk en een ringvaart aangelegd. Er werden 43 watermolens gebouwd om de Beemster droog te malen. Het hoogteverschil tussen het meer en de ringvaart was te groot om door één enkele molen te worden overbrugd. Daarom werden er zogenaamde molengangen gebouwd. Een molengang bestond uit een rij (een ‘gang’) van 3 of 4 molens. Elke molen van de gang maalde het water een stukje hogerop, naar de volgende molen, tot de ‘bovenmolen’ het water over de ringdijk in de ringvaart kon malen. De opzichter van de molens was de molenmaker en techneut Jan Adriaanszoon Leeghwater.* Na vier jaar malen viel de Beemster droog. Toen er nog maar een klein laagje water stond, kwamen er hordes mensen op af, want je had de vis zo voor het opscheppen!
Het is 1608. Jan Janse Weltevree is 11 jaar. Met zijn moeder en zijn broers en zussen woont hij in een houten huisje in De Rijp, een dorp aan het Beemstermeer. Zijn vader is nooit teruggekeerd van een zeereis.
Jan wordt het knechtje van zijn oom Jacob, die visser is op de Beemster. Jan wil later zelf ook visser worden. Natuurlijk zijn de binnenvissers het helemaal niet eens met de droogmaking van de Beemster. Jan doet gevaarlijke dingen om de drooglegging te saboteren. Dat brengt hem in grote problemen. Aan het eind van het boek blijkt dat er iemand heel gemene streken heeft uitgehaald.
(Peter Smit, De strijd om de Beemster. Uitgeverij Holland, 2009. 128 blz. Eerder verschenen onder de titel Jan Janse Weltevree.)
Kaarsrechte wegen, rechthoekige akkers
Het nieuwe land werd volgens strakke lijnen ingericht, met lange, rechte sloten en wegen en rechthoekige akkers. Dit verkavelingspatroon was geïnspireerd op de renaissance. Dat was een kunststijl die vormen gebruikte uit de kunst van de oude Grieken en Romeinen. Er werden vierkante boerderijen gebouwd met een piramidevormig dak: de stolpboerderijen (hierboven zie je een foto van De Eenhoorn, een stolp uit 1682).
Trots op de Beemster
Bij het woord ‘droogmakerij’ denk je waarschijnlijk aan een saaie, eentonige vlakte. Maar voor zeventiende-eeuwers was de Beemster een lustoord. Amsterdamse kooplieden lieten er buitenplaatsen* aanleggen en langs de wegen werden bomen aangeplant, zodat er lange lanen ontstonden. De Hollanders waren best trots op hun schepping. Na de Beemster werden ook andere grote Noord-Hollandse meren drooggelegd, zoals de Schermer en de Heerhugowaard. Maar die projecten waren niet zo succesvol als de droogmaking van de Beemster.
De Nederlandse droogmakerijen zijn unieke landschappen. De Beemster staat zelfs op de Werelderfgoedlijst. Op die lijst staan gebieden en gebouwen die zó bijzonder zijn dat ze voor de mensheid behouden moeten blijven.
* Veel mensen denken dat de droogmaking van de Beemster een plan van Leeghwater was en dat hij de algehele leiding had. Maar dat is niet zo.
* Een buitenplaats is een landhuis met een parkje eromheen.
TIP van meester THEO
De Klokhuisspecial over de Beemster is vrolijk en interessant. Duurt een kwartiertje.
De SURFSPINFOLDER De Beemster, een meer is omgetoverd tot boerenland bestaat uit een tekst met vragen
en een link naar een webpagina met de antwoorden.
